EŞİĞİN ŞAİRİ (Seamus Heaney)

 

EŞİĞİN ŞAİRİ

 

Seamus Heaney kökleri Kuzey İrlanda’daki çocukluğunu konu alan şiirleriyle Nobel Edebiyat Ödülünü kazandı. İşin iç yüzünü bilenler, 56 yaşındaki İrlandalı şair Se­amus Heaney’in günün birinde Nobel’i ka­zanacağını yıllardır söylüyorlardı. Aynı şeyler, tabii ki, Vladimir Nabokov, Jorge Luis Borges ve Graham Greene gibi şöhreti olan ama kazanamayan yazarlar hakkında da geçerliydi. Onun için İsveç Akademisi’nin Heaney’i seçtiğini açıklaması sürpriz olarak nitelendirilebilir.

Akademi, edebiyat ödüllerinde je­opolitik öneme yatırım yapmayı seç­mektedir ve bu yılın kararında, Kuzey İr­landa’daki barış görüşmeleri etkili olmuş görünmektedir. Heaney’in se­çilişi için belirtilen sebeplerden biri de: “Beylik sözlerden kaçınmak istediği için ifade etmekten sakınmasıyla birlikte, İr­landalı bir Katolik olarak Kuzey İr­landa’daki şiddetin tahliliyle uğraşması”dır.

Bahsedilen sakınma, sanatındaki bütün farklılığı meydana getirmiştir. He­aney’den bariz olarak daha az politik bir şair veya dilini bayağı ve basmakalıp ifadelerden daha fazla arındırmışını hayal etmek zordur. “Şiir bir patikadan ziyade bir eşiktir” diye yazmıştı bir keresinde.  1966’da ilk yayınlanan kitabı Death of a Naturalist’den itibaren gitgide daha duygu yüklü, lirik, zıtlıklar arasında hayat ve ölüm, neşe ve keder, hafıza ve zayiat arasında gidip gelen eserler üretti. Hayalleri kelimenin doğru ve etimolojik anlamıyla radikaldir: “The cold smell of potato mould, the squelch and slap / Of soggy peat, the curt cuts of edge / Through living roots awaken in my head” (Patates küfünün soğuk kokusu, azarı ve şamarı/Islak turbanın, küt ağzı bir kenarın/Kafamda uyanan canlı kök­lerden).

Böylesi duygulanımlar Heaney’de do­ğuştan gelen özelliklerdendir. Dokuz ço­cuğun en büyüğü olarak Mossbavvn’da, Belfast’ın aşağı yukarı 50 km kuzey ba­tısındaki aile çiftliğinde yetişti. Katolik Heaney’lerin toprağına bir Protestan mülkü komşuydu. “Sembolik bir mekâna yerleştirilmişim” dediydi sonraları” İngiliz etkisinin çizgileri ile yerli tecrübenin tuzağı arasına, “emlak” ile “bataklık” arasına. Emlak duvarlıydı, ağaçlıydı, görüş alanımızın ötesindeydi; bataklık ise sazlıktı, kalleşti, ço­cuklara yer yoktu.”

Heaney çiftlikten İngilizce’yi önce öğ­renmek sonrada öğretmek üzere Belfast’taki Queen’s University’ye gitmek için ayrıldı. Şiirinin dikkat ve ilgi toplamasıyla birlikte bir dizi akademik görev de peşi sıra geldi: 1989 ile 1994 arasında Oxford’da şiir ve Harvard’da belagat ve hitabet profesörü idi. Ve etrafına sürüyle yardakçı ile hayran top­lamış hoyrat, lütufkâr bir ozan olarak fa­külte odasında ve meyhanede aynı ra­hatlıkta idi.

 

 

Ancak çocukluğunun çiftliği -yeryüzündeki konumu- Heaney’i ve şiirlerini hiç bı­rakmadı: “As a child, they could not keep me from wells /And old pumps with buckets and windlasses” (Çocukken uzak tu­tamazlardı beni kuyulardan/Ve kovalar, çıkrıklar ile eski pompalardan). Onun şiir yazma işi için kullandığı mükerrer istiare kazmak’tır; geçmişi, eski dost ve düşmanların gömülü ve mahfuz yattığı İr­landa’nın edebî bataklıklarını kazmak.

Bu uzun, arkeolojik bakış Heaney’in Kuzey İrlanda üzerindeki kavgaya yeteri kadar bağlı olmadığını düşünen Katolik ta­raftarların bazı eleştirilerine maruz ka­lmıştır. 1972′de İrlanda Cumhuriyeti’nin baş­kenti Dublin’e taşınması da tartışmalara yol açmıştır. Fakat Heaney doğduğu ülkede nefretin körüklediği kıyım üzerine çok do­kunaklı şeyler yazdı. “Casualty”de IRA’nın bir kanadının bombalayacağı uyanlarına kulak asmayarak bir Protestan birahanesine giden Katolik bir dostun ölümünü anlatır: “He had gone miles away / For he drank like a fish” (Millerce uzağa gitmişti/Bir balık gibi içtiği için). Patlamanın sonrası: “How culpable was he / That last night when he broke/Our tribe’s complicity?” (Ne kadar kabahatliydi/O son gece kırdığında/ Kabilemizin suç ortaklığını?) Soru hem iç burkucu hem de alışıldık siyasî tartışmanın parametrelerinin dışındadır. Ölüm ve ıstırap, polemiklerle karşılanamaz; söylenecek en iyi şey şiirin de güzel bir tarifi, insanın karmaşıklığı önünde eğilen söz­lerdir.

Heaney’in şiirinin yeğinliği, şüphenin dizginlediği Roman Katolik mizacından kaynaklanır büyük ölçüde. “Benim dilim ve duyarlılığım bir tür dinî veya aşkın boyut içermeye müştaktır.” demişti bir keresinde bir röportajcıya. Heaney’in oku­yucuları (Dante ve T.S. Eliot’ın okuyucuları gibi) şairin inanışlarını paylaşıp paylaşmamada serbesttirler. Kimsenin inkâr edemeyeceği ise onun hayatı ve inancını birleştirmek için bulduğu kelimelerin gü­cüdür. “The Harvest Bow”da dediği gibi “The end of art is peace: Sanatın sonu ba­rıştır.”

 

ŞARKI

 

Dudağı boyalı bir kıza benzeyen üvez ağacı

Arasında yan yol ile ana yolun

Kızılağaçlar ıslak ve damla damla uzaklıkta

Ayrık dururlar sazlar boyunca.

 

Çamur çiçekleri var lehçenin

Ve solmaz sarıçiçekleri satıcı argosunun

Ve o an ki kuş pek yakın öter

Oluverenin musikisine.

 

 

SONG

 

A rowen like a lipstleked girl

Between the by-road and the main road

Alder trees at a wet and dripping distance

Stand off among the rushes.

 

There are the mud-flowers of dialect

And the immertelles of perfect pitch

And that moment when the bird sings very close

To the music of what happens.

 

*Paul Gray’in Time dergisinde yayımlanan yazısı ve Şarkı şiiri Savaş KILIÇ tarafından tercüme edilmiş ve Yüce Devlet Dergisi’nde (7 Aralık 1995, sayı 5, s.15) yayınlanmıştır. Savaş Kılıç’ın Yüce Devlet Dergisi’nde (1 Kasım 1995, sayı 4, s.8–9) İlhan Berk’in Özensizlikleri başlığıyla yayınlanmış bir yazısı daha vardır.

*Savaş KILIÇ, 1975 İstanbul doğumludur; 1993’te Fazilet Koleji’nden, 1997’de İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı’ndan mezun oldu. Yıldız Üniversitesi’nde okutmanlık yaptı. Halen Fransa’da doktora yapıyor. Alamut Dergisi’ni de çıkaran Savaş Kılıç’ın çeviri kitapları ve “Anlamın Gizi Dilden İdeolojiye” başlıklı bir kitabı vardır.

 

Etiket: Nobel Edebiyat Ödülü, Sanatın sonu ba­rıştır, Seamus Heaney, Şiir bir patikadan ziyade bir eşiktir